Historia kolejki torfowej

Już w 1681 roku przy dzisiejszym Gesundbrunnen odkryto pierwsze źródło lecznicze – uważa się je za początek uzdrowiska. Z czasem wyschło i odnaleziono je ponownie dopiero w 1761 roku.

Gdy Gesundbrunnen znów zaczął przyciągać wielu gości, naukowcy zbadali wodę. Uznali ją za słabą i zalecili odprowadzenie przepływającej obok wody torfowej – co amtman rzeczywiście polecił zrobić. Torfowisko uchodziło więc wtedy jeszcze za czynnik zakłócający, który rozcieńcza moc leczniczą, a nie za środek leczniczy. Ciekawostka: pacjenci przypisywali piaskowi ze źródła większą moc leczniczą niż wodzie, na przykład przy owrzodzeniach nóg.

Decydujący impuls dał jednak w 1879 roku mistrz ciesielski Matthias Heesch: na swojej działce, niedaleko pierwszego źródła, natrafił na słone źródło, zbudował łaźnię – nazwaną od jego nazwiska Matthias-Heesch-Bad – i zaczął oferować zimne, a później także ciepłe kąpiele solankowe – prawdziwa nowość w porównaniu z popularnymi wówczas kuracjami pitnymi.

Od 1910 roku miejscowość może nazywać się „Bad” (uzdrowisko). W 1911 roku niejaki Behncke zbudował tuż obok łaźni Heescha „Behncke’s Sol- und Moorbad” – najpóźniej od tego momentu mówi się w Bramstedt o kąpielach borowinowych. Po I wojnie światowej oba zakłady połączono w „Kurhaus Sol- und Moorbad Bad Bramstedt” (Dom Zdrojowy – Kąpiele Solankowe i Borowinowe), którego dzierżawcą został Oskar Alexander. Dziś Bad Bramstedt jest uznanym uzdrowiskiem borowinowym (Moorheilbad).

Nowy dzierżawca Oskar Alexander dostrzegł, że stare łaźnie nie nadążają za rosnącą liczbą pacjentów. Zaplanował nowoczesne sanatorium – i przekonał do swojego pomysłu instytucje ubezpieczeń społecznych oraz miasto. 13 grudnia 1928 roku zapadła decyzja o budowie: udziałowcami zostały LVA Hamburg, LVA Szlezwik-Holsztyn, oba regionalne związki lokalnych kas chorych oraz miasto. Komisja budowlana wykupiła łąki i teren torfowiska.

2 kwietnia 1929 roku założono spółkę „Rheumaheilstätte Bad Bramstedt GmbH”, a w maju ruszyła budowa. Uroczyste otwarcie nastąpiło 25 października 1930 roku, a 1 lutego 1931 roku przyjechali pierwsi pacjenci. Sanatorium przewidziano dla 325 pacjentów, a jego 24 kabiny do kąpieli borowinowych potrzebowały codziennie około 20 metrów sześciennych świeżej borowiny. Borowina była więc od początku częścią koncepcji – i do dziś Klinikum Bad Bramstedt należy do nielicznych uzdrowisk borowinowych w Niemczech, które stosują ją w terapii nieprzerwanie od założenia.

Nawiasem mówiąc, źródła podają różne daty założenia kliniki. Portret Klinikum wymienia rok 1928 – wtedy Oskar Alexander dostrzegł znaczenie leczenia reumatyzmu. Inne źródła podają rok 1929, w którym założono spółkę, i opisują sanatorium jako jedną z największych i najnowocześniejszych klinik reumatologicznych w Europie. Z kolei księga pamiątkowa z 1981 roku liczy lata od 1931 roku, gdy przyjechali pierwsi pacjenci: „300 Jahre Bad Bramstedter Heilquellen, 1681–1981; 50 Jahre Rheumaklinik Bad Bramstedt, 1931–1981” (redakcja: Horst Zimmermann).

W czasie I wojny światowej Oskar Alexander walczył jako żołnierz frontowy na froncie zachodnim. Po wypadku zgłosił się na ochotnika z powrotem na front, w 1917 roku został ciężko ranny i odznaczony Krzyżem Żelaznym II klasy oraz Krzyżem Hanzeatyckim. Nie uchroniło go to jednak: Oskar Alexander, pomysłodawca i pierwszy dyrektor sanatorium, był prześladowany przez narodowych socjalistów z powodu żydowskiego pochodzenia i zmarł w 1942 roku w obozie koncentracyjnym. Dawna „Ochsendrift” nosi od 1947 roku jego imię – podobnie jak nasza kolejka.

Najważniejszy warunek Oskar Alexander spełnił już w 1928 roku: zapewnił przyszłemu sanatorium dzisiejszy teren torfowiska. W całym Bramstedt – jak pisał w 1936 roku – nie było innego torfowiska, które pod względem ilości i jakości nadawałoby się do kąpieli borowinowych.

Ekspertyzę sporządził balneolog dr Benade z Rzeszy Instytutu Badania Uzdrowisk (Reichsanstalt für Bäderprüfung). Stwierdził, że rzadko widział tak plastyczną borowinę – dolne warstwy były niczym gotowa pasta.

Wraz z bramstedzkim pośrednikiem Juliusem Schnoorem Alexander kupił prawie 25 mórg (ok. 6 hektarów) z zasobem na około 2,5 miliona kąpieli – za 24 000 marek Rzeszy. Pieniądze wyłożył z własnej kieszeni i odzyskał je dopiero po latach.

W dokumentach zezwoleń z 1930 roku teren nazywa się „Hamanns Sumpf” lub po prostu „Moortümpel” (torfowe oczko) – co wskazuje na zarośnięty staw, czyli torfowisko niskie. Jego wiek szacuje się na około 9000 lat. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od dawnego właściciela terenu – nazwisko Hamann jest w okolicy bardzo rozpowszechnione.

Nawiasem mówiąc, klinika omal nie powstała w Lüneburgu: miasto bardzo zabiegało o instytucje ubezpieczeniowe i oferowało duże działki budowlane. Według relacji samego Alexandra to jego inicjatywa przesądziła na korzyść Bramstedt.

Tak dużej ilości borowiny nie dało się codziennie wozić furmankami po nieutwardzonych drogach. Dlatego 20 stycznia 1930 roku sanatorium złożyło wniosek o budowę lekkiej kolejki o długości ok. 2 kilometrów do torfowiska „Hamanns Sumpf” – zarośniętego stawu, czyli torfowiska niskiego.

Trasa biegła najpierw wzdłuż linii AKN, potem obecnym Birkenweg, a na końcu starą Ochsendrift. Okoliczni mieszkańcy protestowali: droga jest za wąska, „jednocześnie z furą siana i kolejką” nie da się przejechać. Oględziny na miejscu wykazały jednak 50 centymetrów odstępu – wystarczająco na „wygodne mijanie się”. 15 maja 1930 roku wydano zezwolenie.

Prawdziwą ciekawostką był most obrotowy: w miejscu, gdzie kolejka torfowa krzyżowała się z bocznicą AKN prowadzącą do kotłowni, wieczorem odsuwano go na bok, a rano z powrotem ustawiano w osi toru. Do stycznia 1931 roku cała instalacja kosztowała 39 964 marki (Reichsmark).

Początkowo borowinę wydobywano ręcznie z dołów o głębokości 2,5–3 metrów, a pompy utrzymywały niski poziom wód gruntowych. Konie ciągnęły wagoniki wywrotki do otwartej szopy magazynowej z maksymalnie siedmioma torami, gdzie borowinę składowano i suszono. Szopa stoi do dziś.

W latach 60. wydobycie przejęła tak zwana „koparka cmentarna” – lekka koparka obracana ręcznie, podobnie jak ówczesne chwytaki do obornika na płytach gnojowych w gospodarstwach. W 1976 roku zastąpiła ją ciężka koparka marki Fuchs ustawiona na matach pod koparkę. Tory na groblach między dołami wciąż przekładano na nowo – i właśnie do tego lekka kolejka nadaje się idealnie.

Już wtedy myślano w obiegu zamkniętym: zużyta borowina wracała koleją do dołów i mogła się tam regenerować przez co najmniej dziesięć lat.

Kolejka torfowa okrążała łaźnię i przejeżdżała przez sam środek czterech kuchni borowinowych. Tam borowinę oczyszczano, mielono, rozrzedzano solanką borowinową i napełniano nią dębowe wanny o pojemności około 400 litrów.

Podgrzana parą do 40–41°C kąpiel borowinowa utrzymywała ciepło przez pełne 20 minut zabiegu. Każdy pacjent dostawał „swoją” numerowaną wannę – w obiegu było ich ponad 400, a w chwili otwarcia nawet 500. Po kąpieli urządzenie podnosząco-wywrotne wysypywało borowinę z powrotem do wagoników.

Pierwotnie planowano wagon elektryczny. Jakiego rodzaju były lokomotywy sanatorium od 1930 roku do końca lat 50. i kto je wyprodukował, nie zostało jednak jednoznacznie udokumentowane. Kronika wnioskuje z wniosku budowlanego z kwietnia 1931 roku dotyczącego magazynu na olej i benzynę, że sanatorium od początku postawiło na lokomotywy z silnikiem spalinowym. Nie da się tego jednak utrzymać: lokomotywy Jung, jakie znamy, w 1930 roku jeszcze w ogóle nie istniały – najstarsza z czterech pochodzi z 1939 roku.

Znaleziska w ziemi za dawną lokomotywownią opowiadają inną historię: przepalone ruszty i gwizdek lokomotywy kolejki polowej wskazują na co najmniej dwa różne parowozy. To pasuje do tamtych czasów: w latach niedoborów i reparacji wynikających z traktatu wersalskiego nowe lokomotywy były trudno dostępne. Drugi parowóz został w latach 20. sprzedany w ręce cywilne za pośrednictwem urzędu Reichswehry do spraw demobilizacji sprzętu wojskowego. Pochodził z francuskich lub angielskich zdobyczy wojennych z I wojny światowej, z frontu zachodniego we Francji.

Oba parowozy i pierwsza lokomotywa motorowa pracowały jeszcze przez pewien czas razem. Gdy lokomotywa motorowa była dostępna, parowozy służyły już tylko jako rezerwa; po reformie walutowej 1948 roku ślad po nich zaginął. Do czasu przejścia z koni na lokomotywy w torfowisku używano wyłącznie wagoników wywrotek o pojemności 500 litrów, częściowo z ręcznym hamulcem śrubowym. Osobliwością kolejki na terenie torfowiska była – i jest do dziś – górka rozrządowa: dzięki niej wagony można przetaczać ręcznie.

Od początku istnienia kliniki cztery–pięć pociągów dziennie kursowało tam i z powrotem między kliniką a torfowiskiem, przywożąc około 1800 metrów sześciennych świeżej borowiny rocznie. Cztery lokomotywy lekkiej kolejki typu Jung EL 110 sanatorium kupiło jako używane pod koniec lat 60. – razem z 15 wagonikami wywrotkami o pojemności jednego metra sześciennego każdy – w firmie Benno Meyn w Lubece.

Od 1974 roku pożegnanie następowało stopniowo: pod budowę nowej centralnej kotłowni na terenie kliniki zniknęła tam szopa na borowinę – zimowy magazyn borowiny – wraz z lokomotywownią i magazynem oleju dla lokomotyw spalinowych. W 1976 roku rozpoczęła się przebudowa pierścienia łaźni. Pod koniec czerwca 1977 roku nadszedł ten dzień: przystrojona girlandami kolejka torfowa wyruszyła w swój ostatni kurs na oczach wielu pracowników kliniki. Przecięto „złotą” – w gruncie rzeczy raczej żółtą – wstęgę, a na torfowisku czekał porządny pożegnalny toast.

„Miejmy nadzieję, że wraz z kolejką torfową nie straciliśmy też jednego z ostatnich kawałków miłej atmosfery w pracy” – powiedział na pożegnanie kierownik techniczny. Na dawnej trasie ułożono rurociąg na głębokości 1,50 metra, którym od tamtej pory pompowano borowinę. Na samym torfowisku lekka kolejka jeździła jednak dalej.

3 października 1999 roku Oskar-Alexander-Kurbahn rozpoczęła przewozy dla zwiedzających. Od tego czasu wolontariusze dbają o kolejkę i torfowisko – najczęściej podczas sobotnich dni pracy. Działalność wspiera Förderverein Deutsche Feldbahn e. V.

Od 2001 roku droga na torfowisko oficjalnie nosi nazwę „An der Moorbahn”.

OAKB to jednak coś więcej niż nazwa kolejki torfowej – łączy pod jednym dachem kilka obszarów działalności:

• Kolej doświadczalna: Trasa w Hamanns Sumpf to wąskotorowy tor doświadczalny dla części i podzespołów przyszłej kolei lekkiej uzupełniającej transport publiczny. Idea: nieczynnych linii normalnotorowych nie reaktywuje się za miliony przy rozstawie 1435 mm, lecz przebudowuje się je z wykorzystaniem istniejącego materiału na rozstaw 600 mm i dalej eksploatuje prostszym, tańszym taborem. Obecnie testujemy na naszych pojazdach w wieloletniej próbie długoterminowej dwa nowe rodzaje sprzęgów.
• Centrum informacji o torfowiskach: Tu przybliżamy odwiedzającym borowinę jako środek leczniczy i pokazujemy, dlaczego torfowiska tak skutecznie chronią klimat.
• Pozaszkolne miejsce nauki: Podczas przejazdów specjalnych dzieci z przedszkoli i klasy szkolne poznają rośliny i zwierzęta torfowisk w powiecie Segeberg – a zwłaszcza leczniczej borowiny z Bad Bramstedt.

Wspólnie z Centrum Informacji o Torfowiskach TALIT powstaje tu miejsce, w którym spotykają się historia techniki, ochrona przyrody i klimatu.