Veenmos
Sphagnum
De echte bouwmeester van het hoogveen: veenmossen houden vele malen hun eigen gewicht aan water vast, verzuren hun omgeving en groeien bovenaan steeds verder, terwijl ze onderaan afsterven en turf worden.
Foto: Gisela Oden-Behrendt
Hamanns Sumpf · Bad Bramstedt
Natuur in het veen
Kom mee naar Hamanns Sumpf! Tussen veenmos, veenpluis en zachte berken glanst ’s zomers de vleesetende zonnedauw – en met een beetje geluk laat zich een ringslang zien. Ontdek een stukje natuur dat zeldzaam is geworden.
Hoe een veen ontstaat
Een veen ontstaat waar de bodem het hele jaar nat blijft. Zonder zuurstof worden afgestorven planten niet volledig afgebroken – ze hopen zich op en worden in de loop van eeuwen turf. Een levend veen groeit daarbij maar ongeveer een millimeter per jaar.
Er zijn twee basistypen:
- Laagveen wordt gevoed door grondwater, bronnen of rivieren. Het is relatief voedselrijk en ontstaat vaak uit verlandende meren en vijvers – net als het veengebied Hamanns Sumpf bij ons spoortje, waarvan de ouderdom op zo’n 9000 jaar wordt geschat.
- Hoogveen krijgt alleen regenwater. Het is zeer voedselarm en zuur; veenmossen groeien hier langzaam boven het grondwaterpeil uit.
- ≈ 1 mmturf groeit een veen per jaar
- ≈ 3 %van het landoppervlak op aarde is veen
- ≈ ⅓van alle bodemkoolstof zit in venen
- > 90 %van de venen in Duitsland is ontwaterd
Planten – overlevingskunstenaars in het natte
Wie in het veen wil groeien, moet tegen nattigheid, zuur en weinig voedingsstoffen kunnen.
Zonnedauw
Drosera
Dit kleine vleesetende plantje vangt insecten met kleverige kliertjes en vult zo het stikstoftekort in het veen aan.
Foto: Christian Stockmar / OAKB, 2020
Veenpluis
Eriophorum angustifolium
In de vroege zomer lichten de witte vruchtpluizen als watten op boven natte veenvlakten.
Foto: Franz Xaver, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Gewone dophei
Erica tetralix
De roze klokjes verschijnen in de zomer op vochtige, zure grond aan de rand van het veen – een belangrijke voedselbron voor insecten.
Foto: Christian Fischer, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Zachte berk
Betula pubescens
Hij kan beter tegen natte voeten dan de meeste bomen en groeit vaak aan veenranden en in broekbossen.
Foto: Elke Freese, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Dieren – zeldzaam en gespecialiseerd
Veel veenbewoners staan op de Rode Lijst. Met wat geluk en geduld kunt u ze waarnemen.
Ringslang
Natrix natrix
Deze ongevaarlijke slang herken je aan de lichte, halvemaanvormige vlekken achter de kop. Ze zwemt uitstekend en jaagt vooral op kikkers, padden en vissen – ook in ons veen is ze te zien.
Foto: Christian Stockmar / OAKB, 2020
Adder
Vipera berus
Deze schuwe gifslang met de zigzagstreep ligt graag in de zon aan veenranden. Hij vlucht als je hem met rust laat – houd dus afstand.
Foto: Piet Spaans, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons
Gevlekte witsnuitlibel
Leucorrhinia pectoralis
Deze zeldzame libel leeft bij veenwateren en is in heel Europa streng beschermd.
Foto: Algirdas, Public Domain, Wikimedia Commons
Venen en klimaat
Intacte venen zijn de doeltreffendste koolstofopslag op het land. Worden ze ontwaterd, dan komt er lucht bij de turf: die breekt af en de opgeslagen koolstof ontsnapt als kooldioxide. Ontwaterde venen behoren daarom tot de grote bronnen van broeikasgassen in Duitsland.
Venen weer vernatten is een belangrijke bijdrage aan klimaatbescherming – en goed voor biodiversiteit en waterhuishouding. Ook in Hamanns Sumpf werd bijna vijftig jaar lang geneeskrachtig veen gewonnen voor veenbaden; meer daarover op onze pagina Geschiedenis.
Fotoverantwoording
De foto’s van planten en dieren uit ons veen zijn eigen opnamen van de OAKB en haar fotografen. De overige foto’s komen van Wikimedia Commons, vallen onder vrije licenties en tonen venen, planten en dieren in het algemeen – niet ons eigen veengebied.
- Zonnedauw in het veen – Foto: Christian Stockmar / OAKB
- Veenmos (Sphagnum) – Foto: Gisela Oden-Behrendt
- Zonnedauw (Drosera) – Foto: Christian Stockmar / OAKB, 2020
- Veenpluis (Eriophorum angustifolium) – Foto: Franz Xaver, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
- Gewone dophei (Erica tetralix) – Foto: Christian Fischer, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
- Zachte berk (Betula pubescens) – Foto: Elke Freese, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
- Ringslang (Natrix natrix) – Foto: Christian Stockmar / OAKB, 2020
- Adder (Vipera berus) – Foto: Piet Spaans, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons
- Gevlekte witsnuitlibel (Leucorrhinia pectoralis) – Foto: Algirdas, Public Domain, Wikimedia Commons